Thiên can địa chi là gì? Cách tính can chi năm, ngày
Thiên can địa chi là hệ thống đếm thời gian của lịch phương Đông, gồm 10 thiên can và 12 địa chi ghép với nhau thành 60 cặp can chi. Mỗi năm, tháng, ngày, giờ đều có một cặp can chi riêng, như năm 2027 là năm Đinh Mùi, mùng 1 Tết 2027 là ngày Bính Thìn.
Mười thiên can
Thiên can gồm mười can, xen kẽ dương và âm, mỗi cặp hai can thuộc một hành:
| Thiên can | Âm dương | Ngũ hành |
|---|---|---|
| Giáp | Dương | Mộc |
| Ất | Âm | Mộc |
| Bính | Dương | Hỏa |
| Đinh | Âm | Hỏa |
| Mậu | Dương | Thổ |
| Kỷ | Âm | Thổ |
| Canh | Dương | Kim |
| Tân | Âm | Kim |
| Nhâm | Dương | Thủy |
| Quý | Âm | Thủy |
Mười hai địa chi
Địa chi gồm mười hai chi, gắn với mười hai con giáp, mười hai tháng và mười hai giờ trong ngày:
| Địa chi | Con giáp | Âm dương | Ngũ hành | Giờ |
|---|---|---|---|---|
| Tý | Chuột | Dương | Thủy | 23h–1h |
| Sửu | Trâu | Âm | Thổ | 1h–3h |
| Dần | Hổ | Dương | Mộc | 3h–5h |
| Mão | Mèo | Âm | Mộc | 5h–7h |
| Thìn | Rồng | Dương | Thổ | 7h–9h |
| Tỵ | Rắn | Âm | Hỏa | 9h–11h |
| Ngọ | Ngựa | Dương | Hỏa | 11h–13h |
| Mùi | Dê | Âm | Thổ | 13h–15h |
| Thân | Khỉ | Dương | Kim | 15h–17h |
| Dậu | Gà | Âm | Kim | 17h–19h |
| Tuất | Chó | Dương | Thổ | 19h–21h |
| Hợi | Lợn | Âm | Thủy | 21h–23h |
Vòng 60 can chi (Lục thập hoa giáp)
Can và chi ghép theo nguyên tắc dương đi với dương, âm đi với âm: Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần… Vì vậy không có cặp như “Giáp Sửu” hay “Ất Tý”. Sau 60 lần ghép, vòng quay trở lại Giáp Tý. Đó là lý do người ta nói “60 năm mới gặp lại một năm can chi”.
Năm Giáp Tý gần nhất là 1984, nên năm 2044 sẽ lại là Giáp Tý.
Cách tính can chi của năm
Can của năm dựa vào chữ số cuối của năm dương lịch:
| Số cuối | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Can | Canh | Tân | Nhâm | Quý | Giáp | Ất | Bính | Đinh | Mậu | Kỷ |
Chi của năm dựa vào số dư khi chia năm cho 12:
| Số dư | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Chi | Thân | Dậu | Tuất | Hợi | Tý | Sửu | Dần | Mão | Thìn | Tỵ | Ngọ | Mùi |
Ví dụ: năm 2027 có số cuối là 7 (Đinh), chia 12 dư 11 (Mùi), vậy là năm Đinh Mùi. Năm 1990 có số cuối 0 (Canh), chia 12 dư 10 (Ngọ), là năm Canh Ngọ.
Lưu ý: năm can chi tính theo âm lịch. Người sinh trước Tết phải lấy năm dương lịch trước đó để tính.
Cách tính can chi của tháng
Chi của tháng cố định: tháng Giêng luôn là tháng Dần, tháng Hai là Mão… tháng Chạp là Sửu. Can của tháng Giêng phụ thuộc can của năm:
| Can năm | Tháng Giêng |
|---|---|
| Giáp, Kỷ | Bính Dần |
| Ất, Canh | Mậu Dần |
| Bính, Tân | Canh Dần |
| Đinh, Nhâm | Nhâm Dần |
| Mậu, Quý | Giáp Dần |
Các tháng sau đếm tiếp. Năm 2027 (Đinh) có tháng Giêng là Nhâm Dần, tháng Hai là Quý Mão.
Cách tính can chi của ngày và giờ
Can chi ngày xoay vòng liên tục 60 ngày, không phụ thuộc tháng hay năm, nên khó nhẩm tay. Cách tính chính xác dựa vào số ngày Julius (số ngày liên tục kể từ một mốc cố định), rồi lấy phần dư khi chia cho 10 và 12. Cách nhanh nhất là tra lịch ngày tốt xấu, mỗi ngày đều ghi can chi.
Chi của giờ cố định theo khung giờ (bảng địa chi ở trên). Can của giờ Tý phụ thuộc can ngày, theo cùng quy luật như tháng: ngày Giáp, Kỷ có giờ Tý là Giáp Tý; ngày Ất, Canh là Bính Tý; ngày Bính, Tân là Mậu Tý; ngày Đinh, Nhâm là Canh Tý; ngày Mậu, Quý là Nhâm Tý.
Can chi dùng để làm gì
- Gọi tên năm, tháng, ngày, giờ trong lịch âm.
- Xem tuổi: tuổi theo con giáp chính là chi của năm sinh; mệnh ngũ hành nạp âm tính từ cặp can chi năm sinh. Xem mệnh từng năm sinh trong mục tử vi trọn đời.
- Bát tự và tử vi: bốn cặp can chi của năm, tháng, ngày, giờ sinh là nền tảng của lá số bát tự.
- Chọn ngày: xét can chi ngày có xung với tuổi người làm việc hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu cặp can chi? 60 cặp, gọi là Lục thập hoa giáp.
Thiên can địa chi của năm 2027 là gì? Thiên can Đinh, địa chi Mùi: năm Đinh Mùi.
Vì sao không có năm Giáp Sửu? Vì can dương (Giáp) chỉ ghép với chi dương (Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất).
Nội dung mang tính tham khảo.